Zestaw narzędzi tradycyjnego rzemieślnika ludowego pracującego w drewnie klonowym był stosunkowo niewielki — kilkanaście podstawowych przedmiotów pozwalało wykonać niemal cały zakres wyrobów użytkowych. Dobór i stan narzędzi decydowały jednak o jakości gotowego wyrobu w stopniu nie mniejszym niż umiejętności ręczne.
Narzędzia do rzeźbienia i drążenia
Nóż rzemieślniczy
Podstawowe narzędzie każdego rzemieślnika. W rzemiośle ludowym używano noży z własnym profil głowni — często kowanych przez miejscowego kowala według zapotrzebowania użytkownika. Nóż do łyżek miał głownię o szerokości 8–12 mm z jednostronnym szlifem, co pozwalało na precyzyjne cięcie wzdłuż i w poprzek słojów.
Nóż krzywy (krzywak, haczyk)
Narzędzie niezbędne do drążenia wgłębień w łyżkach i miseczkach wykonywanych bez tokarki. Głownia zakrzywiona w kształcie haczyka lub małego sierpa, z ostrzem po stronie wewnętrznej. Rzemieślnicy nierzadko sami kształtowali krzywak ze starego noża lub kawałka pilnika.
Dłuto płaskie
Służyło do płaskorzeźbienia ornamentów na deskach, skrzyniach i ramach. Szerokość ostrza wahała się od 3 do 25 mm w zależności od przeznaczenia. W tradycji góralskiej dłuta były używane w kompletach po kilkanaście sztuk.
Dłuto półokrągłe (żłobak)
Profil wklęsły pozwalał na wyżłabianie rowków, konturów liści i reliefów o łukowym przekroju. W zestawach rzemieślniczych występowało w kilku rozmiarach, odpowiadających różnym promieniom krzywizny ornamentu.
Dłuto skośne (rysak)
Ostrze ścięte pod kątem 45–60 stopni. Stosowane do cięcia linii ukośnych, sfazowań i czyszczenia narożników ornamentu. W rzeźbie podhalańskiej narzędzie szczególnie charakterystyczne dla wzorów geometrycznych opartych na trójkątach i rombach.
Narzędzia tokarskie
Tokarka łukowa (tokarka wygowa)
Najprostsza forma tokarki stosowana przez rzemieślników ludowych do XIX w. Obrót przedmiotu obrabianego uzyskiwano za pomocą łuku z naciągniętą cięciwą owiniętą wokół wrzeciona — ruch naprzemiennie pociągał i cofał łuk. Skrawanie następowało tylko w jednym kierunku obrotu.
Tokarka taka nie wymagała specjalnej instalacji — wystarczył prosty drewniany stojan. Sprawdzała się przy wykonywaniu misek o średnicy do około 25–30 cm.
Tokarka pedałowa (smychówka)
Wersja bardziej rozwinięta, napędzana pedałem połączonym z giętkim prętem lub długą listwą sprężynową zamocowaną w suficie (stąd nazwa "smychówka" lub "springpole lathe" w literaturze anglojęzycznej). Mechanizm ten był popularny w całej Europie Środkowej i Wschodniej do czasu upowszechnienia nożnych kół zamachowych.
Narzędzia tokarskie (żelaza)
Do toczenia drewna klonowego rzemieślnicy używali prostych skrobaków i noży tokarskich kowanych ze stali narzędziowej. Profil narzędzia dostosowywano do rodzaju wykonywanego wyrobu:
- Nóż spiczasty — do toczenia profili cylindrycznych i stożkowych.
- Skrobak półokrągły — do wydrążania wnętrza misek.
- Nóż hakowy — do podcięcia wewnętrznych krawędzi.
Narzędzia do wyrównywania i wygładzania
| Narzędzie | Opis | Zastosowanie |
|---|---|---|
| Śkibel (odłamek szkła) | Kawałek butelkowego szkła z ostrą krawędzią | Wygładzanie po toczeniu |
| Skóra końska | Surowa lub garbowana, o chropowatej fakturze | Szlifowanie wykańczające |
| Liście skrzypu | Wysuszone, zawierają cząstki krzemionki | Delikatne szlifowanie |
| Struga ręczna | Drewniana, z żelazem kowanym | Wyrównywanie płaszczyzn |
| Strug zdzierak | Dwuuchwytowy, ciągniony do siebie | Wstępna obróbka kłód |
Konserwacja i ostrzenie narzędzi
Sprawność narzędzi zależała od regularnego ostrzenia. Rzemieślnicy używali osełek kamiennych o różnej granulacji — najpierw grubszych do formowania geometrii ostrza, potem drobnoziarnistych do nadania właściwej krawędzi skrawającej. Końcowe honowanie wykonywano na skórzanym pasie lub na kawałku drewna iglastego nasączonego ścierniwem.
Narzędzia przechowywano w drewnianych skrzynkach lub skórzanych zawiniątkach. Wilgoć była największym wrogiem — przyspieszała rdzewienie i degradowała drewniane trzonki. W wielu tradycyjnych warsztatach narzędzia wieszano na gwoździach przy ścianie, z dala od wilgoci podłogi.
Zbiory tradycyjnych narzędzi rzemiosła ludowego można obejrzeć m.in. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie oraz w skansenach regionalnych, takich jak Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu.
Samodzielne wytwarzanie narzędzi
Wielu rzemieślników wiejskich samodzielnie lub we współpracy z miejscowym kowalem wytwarzało przynajmniej część potrzebnych narzędzi. Szczególnie krzywaki i dłuta specjalistyczne powstawały na zamówienie lub były adaptowane ze zużytych pilników i pił. Taki sposób pozyskiwania narzędzi był powszechny w regionach oddalonych od ośrodków miejskich jeszcze w pierwszej połowie XX w.